Zapisy

Tadeusz Pruszkowski

Tadeusz Pruszkowski - ur. 15 kwietnia 1888 w Borucicach leżących przy bocznej drodze Grabów - Siedlec, zm. 30 czerwca lub 1 lipca 1942 w Warszawie) - polski malarz, krytyk artystyczny i pedagog. Członek ugrupowań: Młoda Sztuka, Rytm, Bractwo Świętego Łukasza. Był związany z Warszawą i Kazimierzem Dolnym. Rozstrzelany w Warszawie w 1942.

Studia rozpoczął w 1904 mając 16 lat w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie, był uczniem Konrada Krzyżanowskiego. W latach 1908-1911 kontynuował studia w Paryżu. W tym okresie odbył także podróże do Szwajcarii i Algierii. W 1918 został asystentem w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie zaś w 1922 został mianowany profesorem. Od 1930 r pełnił funkcję rektora tej uczelni. W początkowym okresie twórczości zajmował się tematyką historyczną. Następnie malował portrety, na jego obrazach znalazło się wiele osób pochodzących z ówczesnych elit rządowych i intelektualnych. Portretował między innymi Józefa Piłsudskiego, Gabriela Narutowicza i Stanisława Wojciechowskiego. Na obrazach swoich uwieczniał również wizerunki kobiet. W tematyce jego obrazów nie brakowało także pejzaży i martwej natury. Od 1923 roku każdego lata malarz organizował plenery w Kazimierzu Dolnym. W 1925 wspólnie z miejscowym księdzem Stanisławem Szepietowskim założył Towarzystwo Przyjaciół Kazimierza. W 1938 roku został pierwszym honorowym obywatelem tego miasta.





Źródło; Z Wikipedii

Zygmunt Felczak

ps. Bożydar, Bydgoski, Jasiński, Zygmunt (ur. 2 maja 1903 w Chorkach we wsi o zabudowie ulicowej, przy drodze z Łęczycy do Grabowa, zm. 3 lipca 1946 w Bydgoszczy) - działacz polityczny, dziennikarz. Urodził się w rodzinie Antoniego i Michaliny z Pałczyńskich, właścicieli ok. dwudziestohektarowego gospodarstwa rolnego (komunistyczny sędzia określi później jego młodszego brata Wacława jako syna kułaka). Jego ojciec był znanym i cenionym lokalnym działaczem społecznym. Matka wywodziła się ze zubożałej w wyniku carskich represji popowstaniowych rodziny szlacheckiej (jej przodkowie za udział w powstaniu listopadowym i powstaniu styczniowym zesłani zostali na Syberię). Dzieci wychowywane były w kulcie tradycji powstańczej. Rodzice przekazali im gotowość do pracy dla ogółu i gorący patriotyzm. Zygmunt uczęszczał do szkoły elementarnej we wsi Chorki, a od 1915 do szkoły realnej w Łęczycy. W 1920 brał udział jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej jako żołnierz 137 pułku piechoty, później 21 pułku strzelców kowieńskich walczył w obronie Płocka. Po wojnie kontynuował naukę w Łęczycy, gdzie w 1923 uzyskał maturę. Został przyjęty na Wydział Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. W 1924 przerwał studia i podjął pracę jako nauczyciel w szkole powszechnej w Łodzi. W 1926 ponownie podjął studia (filologia polska) na Wydziale Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Poznańskiego. Z krótkimi przerwami studiował na tej uczelni do 1931, zaliczając 11 trymestrów. Jako student działał w Związku Młodzieży Pracującej (ZMP - Jedność) i Narodowej Partii Robotniczej (NPR), będąc od 1928 roku redaktorem jej wielkopolskiego odłamu prasowego "Prawda".

W 1931 osiadł w Toruniu, gdzie został sekretarzem Zarządu Okręgowego NPR na Pomorze i redaktorem pisma "Obrona Ludu". Jego artykuły były wówczas określane jako radykalnie antysanacyjne i zdecydowanie antykomunistyczne. W jednym z artykułów pisał wówczas: "Komunizm prowadzi robotników w objęcia nędzy, głodu i obywatelskiej niewoli.(...) Demaskować będziemy nieubłaganie tę podłą, fałszywą i podstępną grę grę czerwonych szatanów nie w imię czego innego, jak w imię interesu rzesz pracujących"; a później także: "Ustroju kolektywnego w Polsce wprowadzać nie chcemy, a komunistów uważamy za linoskoczków i za takich samych faszystów, jakimi są zwolennicy Hitlera i Mussoliniego". Felczak proponował natomiast przebudowanie stosunków społecznych w duchu moralności chrześcijańskiej. W maju 1934 został wybrany członkiem Rady Naczelnej NPR. Pełnił równocześnie funkcję prezesa ZMP - Jedność i redaktora naczelnego pisma "Demokrata". Był ściśle związany z Karolem Popielem, który zlecił mu organizowanie i aktywizowanie pionu młodzieżowego NPR. Od 28 lipca 1935 był członkiem Głównego Komitetu Wykonawczego NPR. Po połączeniu się NPR z PSChD w październiku 1937 powstało Stronnictwo Pracy (SP). Zygmunt Felczak został członkiem Zarządu Głównego Stronnictwa.

Przed wojną był dwukrotnie skazany na areszt za zniewagę Józefa Piłsudskiego i Ignacego Mościckiego. W 1938- 1939 pracował jako redaktor "Dziennika Bałtyckiego". W 1939 wobec groźby ataku Niemiec nawoływał młodzież do aktywnej postawy sprzeciwu. Mówił m.in.: "Jesteśmy gotowi dla całości i niepodległości naszych granic ponieść wszelkie ofiary. Germańska nawała wedrzeć się może do Polski tylko po trupach wszelkiej młodzieży pracującej".

Po wybuchu wojny, poszukiwany przez Gestapo, musiał opuścić Bydgoszcz i przeniósł się do rodzinnej wsi, skąd w marcu 1940 został wysiedlony, następnie zamieszkał w Warszawie.

Brat Zygmunta Felczaka, Wacława Felczak Prof. dr hab. (ur. 29 maja 1916 we wsi Golbice w powiecie łęczyckim, zm. 23 października 1993 w Krakowie)


- polski historyk, znawca tematyki środkowoeuropejskiej, szczególnie węgierskiej i południowosłowiańskiej. Urodził się jako ósme, najmłodsze dziecko w rodzinie Antoniego i Michaliny z Pałczyńskich, właścicieli ok. dwudziestohektarowego gospodarstwa rolnego (komunistyczny sędzia określi go później jako syna kułaka). Jego ojciec był znanym i cenionym lokalnym działaczem społecznym. Matka wywodziła się ze zubożałej w wyniku carskich represji popowstaniowych rodziny szlacheckiej (jej przodkowie za udział w powstaniu listopadowym i powstaniu styczniowym zesłani zostali na Syberię). Wacław wychowywany był w kulcie tradycji powstańczej. Rodzice przekazali swoim dzieciom gotowość do pracy dla ogółu i gorący patriotyzm. Po maturze uzyskanej w 1934 r. w Toruniu rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Poznańskim. Za namową jednego z profesorów podjął naukę języka węgierskiego i zainteresował się historią stosunków polsko-węgierskich. Utworzył studenckie Koło Przyjaciół Węgier. W sierpniu 1936 r. po raz pierwszy pojechał na Węgry, by wziąć udział w kursach letnich kultury i języka węgierskiego. Język wkrótce opanował tak dobrze, że po ukończeniu studiów w czerwcu 1938 r. wystąpił o stypendium, które pozwoliłoby mu kontynuować pracę naukową w archiwach węgierskich. Wkrótce jako stypendysta rządu polskiego wyjechał do Budapesztu, gdzie zaczął gromadzić materiały do pracy doktorskiej o stosunkach polsko-węgierskich w okresie Wiosny Ludów i powstania styczniowego. Jednocześnie przesyłał korespondencje do prasy związanej ze Stronnictwem Pracy (jego brat Zygmunt Felczak był znanym działaczem Stronnictwa). Latem 1939 r. wrócił na wakacje do Polski, a po klęsce wrześniowej związał się z podziemiem i rozpoczął służbę kurierską. W czasie II wojny światowej, w latach 1940-1945 był kurierem Rządu RP na uchodźstwie między Londynem a krajem.

Po zakończeniu wojny kontynuował w latach 1945-1948 działalność kurierską na rzecz rządu RP na emigracji. W lipcu 1945 r. jako emisariusz ruszył przez " zieloną granicę" do Londynu, by przedstawić władzom Rzeczypospolitej w Londynie motywy i okoliczności likwidacji Polskiego Państwa Podziemnego. Wkrótce wrócił do Polski, by pomóc wysłannikowi rządu na uchodźstwie budować zręby nowej, antykomunistycznej konspiracji cywilnej. Po powrocie w styczniu 1946 r. na Zachód wszedł w skład paryskiej placówki Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, utrzymującej konspiracyjny kontakt z krajem. W sierpniu i grudniu 1946 jeszcze dwukrotnie, posługując się fałszywymi dokumentami, udawał się do Polski. Z ostatniej wyprawy wrócił dopiero pod koniec marca 1947 r. Jego status był wtedy wyjątkowy. Wśród wielu kursujących między Polską a Zachodem kurierów wojskowych i partyjnych on był jedynym wysłannikiem rządu RP na uchodźstwie, cieszącym się zaufaniem prezydenta Władysława Raczkiewicza i premiera Tomasza Arciszewskiego, a także przywódców stronnictw politycznych. W tych latach prowadził rozmowy z prawie wszystkimi wybitnymi politykami nurtu niepodległościowego w kraju i na uchodźstwie. Aresztowany w Czechosłowacji w roku 1947, gdy na prośbę Stanisława Mikołajczyka organizował ucieczkę przywódców PSL z Polski, w roku 1948 został po długotrwałym śledztwie skazany na dożywocie. Zwolniony z więzienia po ośmiu latach - w październiku 1956. Od 1958 r. był pracownikiem Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Doktoryzował się w 1962 r. pod kierunkiem profesora Henryka Wereszyckiego, a habilitację otrzymał w 1968 r.

Wacław Felczak, systematycznie przyjeżdżając od II połowy lat siedemdziesiątych XX w. na Węgry odegrał istotną rolę w formowaniu się demokratycznej opozycji węgierskiej, która doprowadziła do upadku ustroju komunistycznego na Węgrzech w roku 1989. Już w grudniu 1979 r. po raz pierwszy w mieszkaniu węgierskiego seminarzysty Wacława Felczaka - Istvana Kovácsa odbyło się kilkunastoosobowe "seminarium", na którym Wacław Felczak przekazywał węgierskim przyjaciołom swoją wizję historii, z której czerpał nadzieję nie tylko dla obu narodów, ale całego regionu - Europy Środka. Przenikniętych po zdławieniu siłą przez ZSRR powstania węgierskiego poczuciem niemożności i pesymizmem rozmówców nazywał dobrotliwie "węgierskimi Hamletami", gdyż "wystrzegali się śmielszej działalności politycznej". Wówczas to do grona jego znajomych dołączyli Árpád Göncz, Miklós Vásárhelyi, Sándor Csoóri czy György Szabad. W toku kolejnych dyskusji, prowadzonych także podczas przyjazdów znajomych Węgrów do Krakowa, dzięki silnemu wpływowi Felczaka zaczął kształtować się narodowo-demokratyczny nurt opozycji węgierskiej. Jesienią 1987 r. Wacław Felczak jako visiting professor został zaproszony z wykładami do Eötvös Kollégium w Budapeszcie. Podczas spotkania na temat polskich doświadczeń walki o wolność w jednym z klubów studenckich młody prawnik - Viktor Orbán poprosił go o radę w sprawie kierunków działania na Węgrzech. Usłyszał: " Załóżcie partię polityczną. Prawdopodobnie zamkną was za to, ale wszystko wskazuje na to, że nie będziecie musieli długo siedzieć ". W marcu 1988 r. Victor Orban - wraz z kolegami powołał jedną z najważniejszych węgierskich partii opozycyjnych, Związek Młodych Demokratów - Fidesz, a w demokratycznym państwie węgierskim został premierem. Władze komunistyczne w Polsce w 1975 r. zablokowały wniosek Uniwersytetu Jagiellońskiego o nadanie Wacławowi Felczakowi stanowiska profesora zwyczajnego. Dopiero po osiemnastu latach, w niepodległej już Rzeczypospolitej, w dniu 5 października 1993 został mianowany profesorem. Był wówczas śmiertelnie chory - w szpitalu, wkrótce po otrzymaniu nominacji zmarł. Ponieważ przez szereg lat był związany z Tatrami i Podhalem, został pochowany w na starym cmentarzu na "Pęksowym Brzyzku" w Zakopanem. Na pogrzebie hołd zmarłemu oddawali nie tylko Polacy, ale także węgierscy dyplomaci z ambasadorem Ákosem Engelmayerem - odczytano listy pożegnalne m.in. od prezydenta Republiki Węgierskiej Árpáda Göncza, węgierskiego ministra spraw zagranicznych Gezy Jeszenszky'ego i przewodniczącego Światowego Związku Węgrów Sándora Csoóri. W imieniu jednej z najważniejszych węgierskich partii politycznych - Forum Młodych Demokratów (Fidesz) - wieniec na grobie honorowego członka tego ugrupowania złożył Zsolt Németh. Tragicznym akcentem uroczystości pogrzebowych była śmierć Stanisława Marusarza, podkomendnego Wacława Felczaka w latach wojny, podczas wygłaszania mowy pożegnalnej nad grobem zmarłego. Krakowski oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Wydział Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego ustanowiły w 2001 roku Nagrodę im. Wacława Felczaka i Henryka Wereszyckiego dla badaczy zajmujących się dziejami Europy Środkowo-Wschodniej XIX i XX w. Już w 1939 współorganizował konspiracyjne Stronnictwo Pracy. Z jego inicjatywy w 1940 zlikwidowano rozłam w SP, wprowadzając w jego szeregi grup dawnych działaczy NPR-Lewica. W tym czasie na postawę Felczaka wywarł Jan Stachniuk, lider neopogańskiej grupy "Zadruga", z którym miał kontakt przez Feliksa Widy-Wirskiego. Związawszy się z lewicowym skrzydłem SP, zaczął odchodzić od postaw chrześcijańsko-społecznych. Od 29 marca 1942 był oficjalnym przedstawicielem Stronnictwa Pracy w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym (PKP). Wykorzystując swoją pozycję, działał na rzecz zmiany konfiguracji politycznej (na lewo) nie tylko w SP, ale i w PKP, próbując w miejsce Stronnictwa Narodowego wprowadzić komunistów z PPR. Chcąc zjednać przebywającego w Londynie Karola Popiela, wysyłał depesze, wykorzystując w tym celu swojego brata Wacława, będącego kurierem Rządu RP na uchodźstwie z władzami Polskiego Państwa Podziemnego. 25 października 1942 kierownictwo SP odwołało Felczaka z PKP, zarzucając mu intrygi oraz próbę zamachu na dotychczasowy program kierownictwa. Późną jesienią 1942 został wykluczony z KW SP. Stanął na czele rozłamowej grupy Stronnictwo Zrywu Narodowego ("Zryw"). W styczniu 1945 zadeklarował chęć współpracy z Rządem Tymczasowym, a w lutym został mianowany wicewojewodą pomorskim. Od listopada 1945 r. pełnił funkcję wiceprezesa SP i prezesa Zarządu Wojewódzkiego w Bydgoszczy. Od grudnia był prezesem klubu SP w Krajowej Radzie Narodowej (KRN). W październiku 1945 jako inicjator utworzenia Spółdzielni Wydawniczej "Zryw" rozpoczął wydawanie pisma "Ilustrowany Kurier Polski" (IKP). W listopadzie 1945 założył w Bydgoszczy miesięcznik kulturalny "Arkona". W styczniu 1946 ukazała się jego książka Droga Wielkiej Odnowy, którą pomógł mu napisać Stachniuk. Przed referendum 30 czerwca 1946, przeciwstawiając się grupie Karola Popiela współpracującej ze Stanisławem Mikołajczykiem, opowiedział się za głosowaniem "3 razy tak". Zmarł na marskość wątroby, niedługo po wyjściu na własne żądanie ze szpitala.

W dniu12 października 2007 roku odbyła się uroczystość nadania imienia prof. Wacława Felczaka oraz wręczenie sztandaru szkole Podstawowej w Chorkach.


Źródło: Wikipedia

Maria Karolina Sabina Koszutska

ps. Wera Kostrzewa (ur. 2 lutego 1876 w Główczynie, zm. 9 lipca 1939 w Moskwie)


- polska działaczka socjalistyczna i komunistyczna, dziennikarka. Urodziła się w Główczynie koło Kalisza w majątku ziemskim rodziców Karola i Zuzanny z Gzowskich, młodość spędzała w późniejszej posiadłości Koszutskich w Kadzidłowej oddalonej od Grabowa o 12 km. . W 1891 przyjechała do Warszawy na dalszą naukę do renomowanej pensji pani Henryki Czarnockiej przy ul. Brackiej 18. Wśród koleżanek jej znalazły się Beata Łysińska, Natalia Gąsiorowska, a w tym czasie uczyły się tam też m.in. Maria Wysłouchowa i Helena Radlińska. W 1893 zakończyła naukę w pensji, a w rodzinnej wsi założyła tani sklepik i podjęła nauczanie. W 1898 wyjechała na Litwę, pracując tam jako prywatna nauczycielka. W 1900 wróciła Warszawy i w 1901 została dyplomowaną nauczycielką domową z prawem nauczania w szkole prywatnej. Wyjechała do paryskiej Sorbony na jednoroczne studia, skąd po powrocie podjęła pracę w Łodzi. Od 1902 członek PPS, gdzie poznała swojego przyszłego męża - elektryka Józefa Ciszewskiego. Jesienią 1902 została kierowniczką szkoły średniej w Łodzi. W marcu 1903 została aresztowana i trafiła do więzienia łódzkiego, skąd przeniesiono ją na Cytadelę Warszawską, gdzie przez 3 miesiące była więziona w X Pawilonie. W czerwcu tego samego roku została zwolniona z kaucją i pod nadzorem policji w Kadzidłowej oczekiwała na wyrok. W kwietniu 1904 została skazana na na trzy lata zesłania do Chołmogorowa (70 kilometrów od Archangielska), wyrok został skrócony do dwóch lat, gdzie osiedliła się razem z Ciszewskim. W październiku uzyskała zezwolenie na czasowy powrót do kraju z uwagi na ciężką chorobę matki i po jej śmierci wyjechała do Warszawy podejmując nielegalną działalność pod ps. Wera. 22 grudnia 1905 została aresztowana w mieszkaniu Józefa Bieleckiego i przekazana Warszawskiemu Okręgowemu Sądowi Wojennemu. W kwietniu 1906 adwokat Patek wniósł alarmujące podanie do generalnego gubernatora o wypuszczenie jej z więzienia (przebywała w kobiecym więzieniu śledczym tzw. Serbii na ul. Dzielnej 26 w Warszawie). Po 4 miesiącach została przewieziona do szpitala, skąd zbiegła. Od 1906 w PPS-Lewicy, zasiadała w zarządzie partii. W maju 1906 została wybrana na członka egzekutywy Warszawskiego Komitetu Robotniczego, sprawowała także nadzór nad Warszawską Organizacją Bojową Kazimierza Sosnkowskiego. W listopadzie 1906 na zjeździe w Wiedniu dokonał się rozłam w PPS, w wyniku którego Wydział Organizacji Bojowej i zwolennicy Józefa Piłsudskiego znaleźli się poza partią zakładając PPS-Frakcję Rewolucyjną, natomiast Wera pozostała w PPS-Lewicy. 7 sierpnia 1906 Maria Koszutska i Józef Ciszewski zawarli związek małżeński. W tym okresie Wera zaprzyjaźniła się m.in. ze Stefanią Sempołowską czy Pawłem Lewinsonem. Na skutek represji w połowie 1907 przeniosła się do zaboru austriackiego, gdzie przez 7 lat działała w Krakowie. W latach 1908-1914 współredaktorka pisma "Robotnik" pod pseudonimem M. Zboińska, później udzielała się w "Głosie Robotniczym". Na początku I wojny światowej przeniosła działalność do Zagłębia Dąbrowskiego, potem do Łodzi, skąd udała się do zajętej przez Niemców Warszawy, gdzie m.in. udało się jej uzyskać wraz z innymi członkami partii m 16 grudnia 1918 powstała Komunistyczna Partia Polski, której była współorganizatorką i w skład której władz weszła, uchodząc za głównego ideologa. Opowiadała się za niepodległością Polski i później była przeciwna pochodowi Armii Czerwonej na Warszawę. Brała udział w tworzeniu rad Delegatów Robotniczych, po których rozbiciu w 1919 została aresztowana 2 lutego 1920 roku wraz z Ciszewskim, Adolfem Warskim i Franciszkiem Fiedlerem. Uwolniona po kilku tygodniach została ponownie aresztowana w lipcu tego roku i uwięziona we Wronkach i Śremie, skąd uwolniono ją w 1921. Opuściła kraj i przebywała w Gdańsku, Berlinie i Moskwie, skąd do Polski przyjeżdżała kilka razy nielegalnie. Duża role odegrała w postanowieniach II Zjazdu KPRP, co napotkało opór nie tylko w kręgach partii, ale także na forum Międzynarodówki w 1924. Od 1926 przebywała na emigracji (głównie w ZSRR). W czerwcu 1929 na VI Plenum KC KPP Koszutska z gronem działaczy została odsunięta od kierownictwa i oskarżona o odchylenie prawicowe partii. Była główną reprezentantką "większości" w KPP, wraz z H. Lauerem wydała Tezy o sytuacji w Polsce. W 1937 skazana na śmierć przez sąd stalinowski w czasie tzw. czystek stalinowskich, zmarła w 1939 w więzieniu. Zrehabilitowana w 1956. Po 1956 roku imię Wery Kostrzewy nosiła obecna ulica Bitwy Warszawskiej 1920 w Warszawie.

Źródło: Stanisława Nieuważny, Marii Koszutskiej związki z Warszawą. Stolica, nr 47 (1613), Warszawa, 19 listopada 1978